Lęk – emocja, którą odczuwamy jako nieprzyjemny stan, podczas którego możemy odczuwać zagrożenie, niepokój, bezpodstawną obawę. Emocja ta daje sygnał ostrzegawczy, stawia w gotowości, mobilizuje. Wtedy mówimy o naturalnym stanie fizjologicznym. Przykładem takiej sytuacji może być wejście do nieoświetlonego parku w późnych godzinach wieczornych – każdy usłyszany szelest, trzask, może wpływać na pojawienie się myśli, iż np. ktoś za nami idzie, może pojawić się obawa, iż coś nam się może stać. Lęk wysyła sygnał ostrzegawczy (to nie jest bezpieczne miejsce) i mobilizuje do działania – przyspieszamy krok, zaczynamy biec. Inna sytuacja na miejsce kiedy lęk, który odczuwamy jest bardzo nasilony, jako nieadekwatna reakcja na niezagrażający bodziec, towarzyszą mu nasilone objawy somatyczne (przyspieszone bicie serca, pocenie się, drżenie, przyspieszony oddech, uczucie duszności, zawroty głowy), psychologiczne
i zaczyna wpływać, utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Kiedy odczuwany lęk nie wspiera?

Przede wszystkim kiedy odczuwany lęk jest nieproporcjonalny do sytuacji – czas trwania jest wydłużony i wpływa na nasze codzienne funkcjonowanie np. lęk przed oceną powoduje, iż nie decyduję się nawiązywać nowych relacji, unikam interakcji z ludźmi, ostatecznie zostaję w domu pomimo potrzeby posiadania takich relacji. Istotne jest to, iż bodziec wywołujący lęk odbierany jest jako zagrażający, ale w rzeczywistości taki nie jest. Spodziewamy się, przewidujemy niebezpieczeństwo, które nie nadejdzie. Zaczynamy być ostrożni i przybieramy postawę unikającą myśląc, iż tak zmniejszymy poziom lęku.

Zaburzenia lękowe u dzieci i młodzieży

Lęk jest głównym objawem zaburzeń lękowych, które występują również u dzieci i młodzieży. Doświadczany jako nadmierny, nieproporcjonalny do sytuacji, nie posiadający racjonalnego wytłumaczenia. Istotne podkreślenia jest fakt, iż nie jest on kontrolowany przez doświadczającą go osobę i wpływa na podjęcie działań unikających. Badania pokazują, iż jest to najczęściej doświadczane przez nich zaburzenie psychiczne (6-20%). Zaburzenie lękowe to stan w którym występują objawy intensywnego strachu i lęku oraz występujące w konsekwencji zaburzenia zachowania. U młodszych dzieci doświadczających zaburzeń lękowych można zaobserwować niepokój ruchowy, drażliwość, krzyk i płacz, który objawia się w sposób niekontrolowany, zaburzenia snu i karmienia. Dziecko może odczuwać stałe napięcie, zaniepokojenie, zaczyna unikać określonych sytuacji.

W przypadku starszej, dorastającej grupy dzieci objawy ulegają zmianie – pojawiają się objawy somatyczne (np. bóle brzucha, bóle głowy, nudności, nadmierna potliwość). Zauważalna jest znaczna drażliwość, wybuchy złości.

Zaburzenia lękowe są obszerną kategorią diagnostyczną. Gdy mówimy o tym rodzaju zaburzeń w klasyfikacji ICD-10 wyodrębniono następujące zaburzenia lękowe, które odnoszą się do kategorii dzieci i młodzieży, w których określono minimalny czas trwania objawu, jaki jest lęk:

  • lęk przed separacją w dzieciństwie (1 miesiąc),

  • uogólnione zaburzenia lękowe (6 miesięcy),

  • lęk społeczny w dzieciństwie (4 miesiące),

  • fobia społeczna (4 miesiące),

  • zaburzenia lękowe w postaci fobii w dzieciństwie (4 miesiące),

  • zaburzenia lękowe w postaci fobii (4 miesiące),

  • zaburzenia lękowe z napadami lęku (lęk paniczny).

Podstawowy objaw zaburzeń lękowych (lęk) wpływa na odczuwane dolegliwości somatyczne, psychologiczne i przybierane zachowania. Posiada bardzo duży wpływ na to jak postrzegamy, przeżywamy, myślimy i zachowujemy się w określonych sytuacjach. Poziom nasilenia lęku (nieodpowiedni do fazy rozwojowej) utrudnia codzienne funkcjonowanie i powoduje znaczące cierpienie. Ważne jest udzielenie odpowiedzi na pytania „jak długo trwa ten lęk, jak się objawia i jakich strategii używamy, aby sobie z nim poradzić? Dzieci i młodzież dążą do natychmiastowego zredukowania odczuwanego niepokoju poprzez przybieranie postaw unikających.

Objawy zaburzeń lękowych

Wymienia się następujące objawy zaburzeń lękowych:

1. somatyczne objawy lęku:

  • krążeniowe (uczucie kołatania lub ciężaru w sercu, tachykardia, wzrost ciśnienia),

  • oddechowe (szybszy oddech, wrażenie skróconego oddechu, utrudnione oddychanie, dławienie się),

  • skórne (czerwienienie się, bladość, gęsia skórka, rumień, zmiany temperatury skóry, parestezje, swędzenie),

  • mięśniowo-szkieletowe (drżenia mięśniowe, napięcie mięśniowe, bóle mięśni, kurcze mięśniowe, drętwienie, dygotanie),

  • żołądkowo-jelitowe (biegunka, nudności, bóle brzucha, poczucie obecności, ciała obcego, w gardle, trudności w połykaniu),

  • inne somatyczne (bóle głowy, zawroty głowy, zaburzenia równowagi, wrażenie omdlewania, ból w klatce piersiowej, pobudzenie lub osłabienie, zaburzenia snu, suchość w ustach, częste oddawanie moczu, pocenie się, zimne dreszcze, uderzenia gorąca),

  1. psychologiczne objawy lęku:

  • uczucie napięcia niepokoju, zagrożenia, pustki w głowie, nadmierna czujność, stała drażliwość, niemożność odprężenia się,

  • mówienie o lęku,

  • zaburzenia snu, koszmary,

  • fantazje lękowe,

  • długotrwałe rozmyślania na tematy związane z lękiem,

  • uczucie bycia prześladowanym, napiętnowanym, zmęczonym, przegranym,

  • uczucie oszołomienia, zamknięcia, znalezienia się na krawędzi,

  • w lęku panicznym – uczucie umierania, „zwariowania”, derealizacja (poczucie nierealności przedmiotów), niemożność myślenia, obawa utraty kontroli nad sobą i swoim zachowaniem,

  • poczucie bycia odmiennym, depersonalizacja (poczucie dystansu, „nierealności” samego siebie),

  • zmniejszenie aktywności, unikanie.

  1. społeczne i behawioralne objawy lęku:

  • zmniejszenie lub zwiększenie aktywności, zwiększenie zależności od innych,

  • zachowania infantylne w stosunku do wieku rozwojowego,

  • nadmierna wstydliwość,

  • nieadekwatne zachowania wobec sytuacji związanych z niebezpieczeństwem,

  • kłopoty w sytuacjach społecznych,

  • unikanie zachowań niebezpiecznych lub szukanie niebezpieczeństw (zachowania kontrafobiczne)

Odnosząc się do autorów książki „Zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci” ważne jest rozróżnienie objawów zaburzenia lękowego wymienionych powyżej, gdy lęk jest określonym stanem od objawów, kiedy lęk jest odpowiedzią osoby na napotykane sytuacje („lęk jako cecha”). Występują wtedy takie cechy jak: uczucie napięcia, zakłopotania, niższość w kontaktach z innymi, unikanie wchodzenia w głębsze relacje, nadwrażliwość na krytykę i odrzucenie, przesada w ocenianiu zagrożeń, unikanie sytuacji, ograniczanie aktywności w życiu codziennym, aby zachować poczucie bezpieczeństwa.

Leczenie zaburzeń lękowych

Wczesna interwencja psychiatryczna, psychologiczna, terapeutyczna, rozpoznanie utrzymującego się nieadaptacyjnego lęku skutkuje zmniejszeniem trudności w funkcjonowaniu dziecka i stanowi czynnik wspierający przed rozwojem przewlekle utrzymujących się zaburzeń lękowych. Brak wsparcia i utrzymywanie się zaburzenia wpływa na zakłócenia rozwoju dziecka oraz trudności w funkcjonowaniu w warunkach szkolnych/przedszkolnych. Pierwszy epizod zaburzenia występuje najczęściej w 7-8 roku życia, szczyt zachorowania bardzo często ma miejsce w okresie dorastania.

Sposób leczenia dzieci i młodzieży z zaburzeniami lękowymi zależy od poziomu nasilenia lęku, trudności w codziennym funkcjonowaniu, poziomu rozwoju dziecka, ale także obecności innych chorób, czynników stresowych i funkcjonowania systemu rodzinnego. Działania terapeutyczne ukierunkowane są na:

  • psychoedukację rodziców i dziecka na temat zaburzeń lękowych,

  • współpracę z rodzicami, pracownikami szkoły, lekarzem i pracownikami innych zaangażowanych instytucji,

  • prowadzenie interwencji terapeutycznych (opanowanie strategii radzenia sobie z lękiem);

  • modyfikację edukacji szkolnej,

  • uczenie technik rozwiązywania problemów,

  • farmakoterapie.

Badania pokazują, iż psychoterapia jest podstawowym wsparciem w przypadku, gdy objawy mają łagodniejsze nasilenie. Krótkoterminowa skuteczność i długoterminowa efektywność w leczeniu zaburzeń lękowych została wykazana w przypadku psychoterapii poznawczo-behawioralnej (CBT). Psychoterapia psychodynamiczna również znajduje zastosowanie w przypadku leczenia zaburzeń lękowych. Rodzice są włączani w proces leczenia. W przypadku umiarkowanych lub znacznych objawów często zasadne jest wprowadzenie farmakoterapii w celu obniżenia lęku bądź leczenia chorób współistniejących. Wprowadzenie leczenia lekami często stanowi czynnik wspierający w procesie psychoterapii.

Bibliografia:

A. Gmitrowicz, M. Janas-Kozik (2018) Zaburzenia psychiczne dzieci i młodzieży, Medical Tribune Polska,

T. Wolańczyk, J. Kommender (2015) Zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci, Wydawnictwo Lekarskie PZWL,

I. Namysłowska (2007) Psychiatria dzieci i młodzieży, Wydawnictwo Lekarskie PZWL,

M. Jerzak (2016) Zaburzenia psychiczne i rozwojowe u dzieci a szkolna rzeczywistości, Wydawnictwo PWN,

P.C. Kendall (2012) Zaburzenia okresu dzieciństwa i adolescencji. Techniki terapeutyczne dla profesjonalistów i rodziców, Wydawnictwo GWP.