Lęk separacyjny jest lękiem, który pojawia się, gdy dziecko próbuje się oddzielić od matki/opiekuna lub innych osób dla niego znaczących. W codziennym życiu często dochodzi do sytuacji, kiedy dziecko musi zostać pod opieką innych osób niż rodzice/opiekunowie. Myślę, sobie o takim momencie, kiedy dziecko idzie do żłobka lub przedszkola, zostaje pod opieką opiekunki, ale również o momentach, kiedy dziecko dorasta. Są takie również momenty, kiedy codzienne trudne rodzinne historie wpływają na rozdzielenie rodzica od dziecka – choroba, wyjazd rodzica za granice, strata rodzica w kontekście śmierci czy rozwodu, zmiana szkoły czy miejsca zamieszkania przez dziecko. We wszystkich tych sytuacjach u dziecka może pojawić się lęk, który często jest naturalną reakcją na pojawiające się wydarzenia. Lęk może jednak nie ustępować, ulegać nasileniu i wpływać na codzienne funkcjonowanie. Klasyfikacja ICD-10 zakwalifikowała Lęk przed separacją w dzieciństwie do szerokiej grupy zaburzeń lękowych.

Kiedy mówimy o lęku przed separacją w dzieciństwie (SAD)?

Przede wszystkim lęk, który zaczyna się pojawiać jest określany, jako niezwykły, nieproporcjonalny i nieadekwatny obraz do sytuacji i dotyczy rozdzielenia od rodzica/opiekuna lub osoby znaczącej. Zauważalny lęk może dotyczyć realnej sytuacji np. gdy dziecko musi zostać w przedszkolu, ale lęk może towarzyszyć sytuacjom wyobrażonym przez dziecko (np. lęk przed stratą rodzica). Poziom nasilenia lęku zaczyna utrudniać codzienne funkcjonowanie, a sytuacja ta utrzymuje się przez okres czterech tygodni. Początek objawów u dziecka ma miejsce przed 6 rokiem życia. Zaburzenie to bardzo często rozwija się między 2 a 5 rokiem życia, a szczyt zachorowania ma miejsce w 7 roku życia.

Jakie są objawy lęku przed separacją?

Wyróżniamy następujące przejawy lęku zgodnie z klasyfikacją ICD-10:

  • nieuzasadnione zamartwianie się nieszczęściami dotyczących rodziców (np. obawa, iż rodzic może poważnie zachorować),
  • zamartwianie się, że jakieś nieszczęśliwe zdarzenie rozdzieli dziecko od najbliższej osoby (obawa, że rodzic zginie w wypadku),
  • utrwalona niechęć lub odmowa chodzenia do szkoły z obawy przed rozłąką z osobą, z którą dziecko jest związane,
  • utrwalona niechęć lub odmowa kładzenia się spać, gdyż w pobliżu nie ma rodziców, częste wstawanie w nocy – sprawdzanie czy rodzice są obecni, po to aby z nimi spać,
  • niechęć lub odmowa spania poza domem,
  • utrwalony strach przed przebywaniem samemu albo bez rodziców (kurczowe trzymanie się rodziców, nawet w domu, stałe przebywanie z opiekunami),
  • bezzasadna obawa przed osamotnieniem lub pozbawieniem dostępu do rodziców,
  • powtarzanie koszmarów nocnych z tematem rozłąki,
  • powtarzanie się objawów fizycznych (nudności, bóle brzucha, bóle głowy) w sytuacji separacji,
  • wyraźne pogorszenie się samopoczucia w sytuacji spodziewanego się rozdzielenia, stres w oczekiwaniu na rodziców.

Dziecko może odczuwać bardzo silny lęk, który może się przejawiać w nagłych napadach paniki, wybuchach złości, drażliwości u dziecka. Szczególnie u młodszych dzieci, które jeszcze nie potrafią nazwać swoich emocji na pierwszy plan wysuwają się objawy somatyczne (bóle brzucha, głowy itp.), które nie mają uzasadnienia medycznego. Zdarza się również, kiedy pojawiające się dolegliwości nastolatka stają się wytłumaczeniem na odmowę chodzenia dziecka do szkoły. Zaczyna się wagarowanie (czas zajęć dzieci głównie spędzają w miejscu zamieszkania). W zachowaniu dziecka/nastolatka może mieć miejsce regres rozwojowy – dziecko unika kontaktów społecznych, przylega do rodzica/ znaczącego opiekuna. Zauważalne jest również znaczne obniżenie nastroju.

Formy wsparcia

Przedłużający się okres trwania nasilonego lęku związanego z rozstaniem z rodzicem powyżej 1 miesiąca powinien być wskazówką do nawiązania kontaktu ze specjalistką (psychologiem, lekarzem psychiatrą, pedagogiem, terapeutą), którzy przeprowadzą wywiad w celu rozpoznania sytuacji i udzieleniu rodzinie odpowiedniego wsparcia. Badania pokazują, iż lęk separacyjny może przechodzić w różnorodną kombinację lęków i prowadzić do rozwoju zaburzeń lękowych w okresie dorastania czy dorosłości. Wyróżniamy następujące formy wsparcia w przypadku wystąpienia nasilonego lęku przed separacją:

  • programy terapeutyczne obejmujące dziecko jak i rodzinę,
  • techniki behawioralne,
  • terapia poznawczo-behawioralna,
  • praca z dzieckiem i rodzicami,
  • psychoedukacja rodziców,
  • psychoterapia dzieci i młodzieży,
  • leczenie farmakologiczne, gdy poziom nasilenia lęku utrudnia proces terapeutyczny.

Bibliografia:

A. Gmitrowicz, M. Janas-Kozik (2018) Zaburzenia psychiczne dzieci i młodzieży, Medical Tribune Polska,

T. Wolańczyk, J. Kommender (2015) Zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci, Wydawnictwo Lekarskie PZWL,

I. Namysłowska (2007) Psychiatria dzieci i młodzieży, Wydawnictwo Lekarskie PZWL,

M. Jerzak (2016) Zaburzenia psychiczne i rozwojowe u dzieci a szkolna rzeczywistości, Wydawnictwo PWN,

P.C. Kendall (2012) Zaburzenia okresu dzieciństwa i adolescencji. Techniki terapeutyczne dla profesjonalistów i rodziców, Wydawnictwo GWP,

J.Morrison, K. Flegel (2016) Wywiad diagnostyczny z dziećmi i młodzieżą. Rozpoznanie zgodne z DSM-5, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.